Қазақстан қартаю қарқыны бойынша Еуропадан озып барады. Бұл туралы Qazaq Expert Club-тың әлеуметтік саладағы сарапшысы Айгерім Жақыпбек айтты, деп жазады QazNews.kz
Қазір Қазақстанда 60 жастан асқан шамамен 2,8 миллион адам тұрады. Бұл ел халқының 14 пайызына жуық. Он жыл бұрын бұл көрсеткіш 5 пайыздық тармаққа төмен болған. Демографтардың болжамынша, 2030 жылға қарай 60 жастан асқан азаматтардың үлесі 15–17 пайызға дейін жетуі мүмкін.
Қазақстан мұндай қартаю қарқынына дайын ба және бұл үрдіс өзге елдермен салыстырғанда қандай деңгейде? Осы сұрақтарға Qazaq Expert Club-тың әлеуметтік саладағы сарапшысы Айгерім Жақыпбек жауап берді.
Сарапшының айтуынша, Қазақстан қазір демографиялық қартаю деңгейі бойынша аралық орында тұр. Ел халқы Ресеймен салыстырғанда әлі де жас, онда 65 жастан асқандардың үлесі шамамен 17 пайызды құрайды. Алайда Қазақстан Орталық Азиядағы көрші елдерден айтарлықтай «кәрі». Мысалы, Қырғызстанда бұл көрсеткіш 5,7 пайыз болса, Өзбекстанда 60 жастан асқандар халықтың 9,4 пайызын ғана құрайды.
Айгерім Жақыпбек Қазақстандағы басты мәселе – қартаюдың өте қысқа мерзімде жүріп жатқанын атап өтті.
Еуропа елдерінде демографиялық қартаю 30–40 жылға созылып, мемлекеттерге денсаулық сақтау, күтім және егде жастағыларды жұмыспен қамту жүйесін біртіндеп қалыптастыруға мүмкіндік берген. Ал Қазақстан бұл жолды бар болғаны 1–2 онжылдықта өтуде. Қоғам мен мемлекеттік институттар мұндай жылдамдыққа бейімделіп үлгермей отыр.
Сарапшының айтуынша, қазірдің өзінде егде жастағылар санының өсуі бюджетке, еңбек нарығына, салық жүйесіне, зейнетақы мен әлеуметтік қызметтерге айтарлықтай салмақ түсіріп отыр. Бүгінде еңбекке қабілетті 100 адамға шамамен 14–15 зейнеткерден келеді. Егер он жыл бұрын бір зейнеткерге 7–8 жұмыс істейтін адамнан келсе, қазір бұл көрсеткіш 5 адамға дейін қысқарған.
Зейнеткерлердің өздері үшін де жағдай оңай емес. Елде 120-дан сәл асатын белсенді ұзақ өмір сүру орталығы бар. Бұл орталықтарда егде жастағылар спортпен шұғылданып, шығармашылықпен айналысып, бір-бірімен араласа алады. Алайда олардың қамту ауқымы шектеулі: бағдарламаларға ондаған мың адам ғана қатысады, ал 60 жастан асқан азаматтардың жалпы саны 2,7 миллионнан асады.
Мемлекеттік қарттар үйлерінің саны да аз – бар болғаны 45–50 мекеме. Онда шамамен 3,5–6 мың адам тұрады, бұл 60 жастан асқандардың небәрі 0,3 пайызы. Бұл мекемелерде зейнеткерлердің зейнетақысының 70 пайызы тұру мен күтім шығындарына ұсталып қалады, қалған бөлігі бюджеттен субсидияланады.
Ал жекеменшік пансионаттарда тұру құны айына 160–180 мың теңгеден басталып, 400–500 мың теңгеге дейін жетеді. Бұл баға көптеген отбасы үшін қолжетімсіз.
Сарапшы ерекше бір мәселеге де назар аударды: зейнет жасындағы әйелдер көбіне жалғыз қалады, табысы төмен әрі қолдау мүмкіндігі шектеулі. Мұның себебі – өмір сүру ұзақтығындағы айырмашылық. Әйелдер орта есеппен 78–79 жыл, ерлер 69–70 жыл өмір сүреді. Сонымен қатар әйелдердің зейнетақысы ерлерге қарағанда 15–20 пайызға төмен. Бұған бала күтіміне байланысты еңбек өтілінің үзілуі, жалақының төмендігі және зейнетке ертерек шығу әсер етеді.
Айгерім Жақыпбектің пікірінше, егер бұл бағытта ешқандай өзгеріс жасалмаса, 2030 жылдардың ортасына қарай демографиялық қартаю ел экономикасы үшін күрделі мәселеге айналуы мүмкін.
Сарапшының айтуынша, басты сұрақ – зейнеткерлерді қалай асырау емес, қартаюды белсенді әрі экономикаға салмақ салмайтын үдеріске айналдыру. Ол үшін мемлекет егде жастағы адамдардың денсаулығына, жұмыспен қамтылуына және білім алуына инвестиция салуы қажет. Сонда ғана зейнет жасындағы азаматтар қоғамның белсенді мүшесі болып қала алады.
