Әзербайжан Республикасының Үкіметтік емес ұйымдарға мемлекеттік қолдау көрсету агенттігінің 2026 жылғы гранттық байқауының жеңімпаздарының бірі – «Орталық Азия және Оңтүстік Кавказ сөз бостандығы желісі» (CASCFEN) қоғамдық бірлестігі «Шуша декларациясынан Түркі мемлекеттері ұйымына дейін» жобасын жүзеге асыруды жалғастыруда. 1 тамыздан 31 қазанға дейін жүзеге асырылатын жоба аясында Түркі әлемінің интеграциясы, ортақ құндылықтары және болашақ даму перспективаларына арналған 10 тақырып бойынша сұхбаттар әзірленуде.
Жобаның үшінші тақырыбы «Шуша декларациясы: Түркі әлеміндегі жаңа геосаяси дәуір» деп белгіленді. Сұхбаттарда құжаттың тарихи маңызы, Әзербайжан мен Түркия арасындағы одақтастық қатынастардың жаңа кезеңі, Оңтүстік Кавказда қалыптасқан жаңа геосаяси ахуал мен қауіпсіздік моделі, сондай-ақ декларацияның Түркі әлемінің интеграциясына ықпалы талқыланады.
Бұл тақырып бойынша өз пікірлерін танымал қазақстандық тележурналист, Түркі әлемін зерттеуші Мейрамгүл Салкимбаева және Түркиядағы Анадолы университетінің Хейдар Әлиев атындағы қолданбалы зерттеулер және тәжірибе орталығының басшысы, профессор, ғылым докторы Бурхан Сайылыр білдірді.
Шуша декларациясы Әзербайжан-Түркия одақтастығын жаңа деңгейге көтерді
Мейрамгүл Салкимбаеваның пікірінше, Шуша декларациясы Әзербайжан-Түркия қарым-қатынастарының ең жоғары кезеңі болып, екі ел арасындағы толыққанды әскери-саяси одақтастыққа өтуді ресми түрде бекітті. Оның айтуынша, бұл құжат тек құқықтық акт қана емес, сонымен қатар геосаяси интеграцияның стратегиялық жол картасы болып табылады.
Салкимбаева декларация классикалық әскери блоктарға тән автоматты қорғаныс тетігін қайталамаса да, қауіпсіздік саласындағы тұрақты үйлестіруді, өзара қолдауды, бірлескен әскери оқу-жаттығуларды, қорғаныс өнеркәсібіндегі ынтымақтастықты тереңдетуді және халықаралық алаңдардағы күш-жігерді үйлестіруді көздейтінін атап өтті. Декларацияның дәл Шушада қабылдануы Әзербайжанның аумақтық тұтастығы қалпына келтірілгеннен кейін қалыптасқан жаңа ахуалды және Түркияның бұл үдерістегі саяси ұстанымын білдіреді.
Бурхан Сайылыр 2021 жылғы 15 маусымда қол қойылған Шуша декларациясы Әзербайжан-Түркия қатынастарын «стратегиялық серіктестік» деңгейінен құқықтық тұрғыдан бекітілген «одақтастық» деңгейіне көтеріп, «Бір ұлт, екі мемлекет» философиясын нақты әскери-саяси міндеттемелерге айналдырғанын айтты. Ол негізгі бағыттар қатарында өзара әскери көмек пен қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты, технология алмасуды, қауіпсіздік тетіктерін, көлік және энергетика салаларындағы ынтымақтастықты, сыртқы саясатты үйлестіруді, сондай-ақ диаспора және медиа салаларындағы өзара іс-қимылды атады.
Декларация Оңтүстік Кавказда жаңа геосаяси ахуал қалыптастырды
Мейрамгүл Салкимбаеваның пікірінше, Шуша декларациясы Оңтүстік Кавказда ұзақ жылдар бойы қалыптасқан геосаяси статус-квоны өзгертіп, Әзербайжанның аумақтық тұтастығы қалпына келтірілгеннен кейін пайда болған жаңа шынайылықты нығайтты және тұрақты күштер теңгерімінің қалыптасуына ықпал етті.
Ол Баку мен Анкара арасындағы одақтастықтың үшінші мемлекеттерге қарсы бағытталмағанын атап өтті. Керісінше, бұл одақтастық егемендік пен өзара тиімділікке негізделген геосаяси мүдделерді үйлестіру моделін қалыптастырады. Салкимбаева құжаттың маңызды нәтижелерінің бірі ретінде Оңтүстік Кавказдың қақтығыстар аймағынан ірі логистикалық орталыққа айналу мүмкіндігін атап өтті. Осы тұрғыда ол Әзербайжанды Нахчыван және Түркиямен байланыстыратын Зангезур дәлізінің Транскаспий бағыты – Орта дәліздің дамуына да серпін бере алатынын айтты.
Бурхан Сайылыр да құжаттың аймақтағы бұрынғы статус-квоны түбегейлі өзгертіп, жаңа геосаяси ахуал қалыптастырғанын атап өтті. Оның айтуынша, көпполярлы күштер теңгерімінің қалыптасуы, Түркияның аймақтағы рөлінің күшеюі, қауіпсіздік архитектурасының өзгеруі және Орта дәліздің дамуы Оңтүстік Кавказдың жаһандық логистикалық орталыққа айналу перспективасын нығайтады. Бұл үдерістер энергетикалық және жабдықтау қауіпсіздігін, аймақтық тұрақтылық пен экономикалық әл-ауқатты нығайтуға қызмет етеді.
Шуша декларациясы – Түркі әлемінің интеграциясы үшін стратегиялық үлгі
Мейрамгүл Салкимбаева Қазақстанда және жалпы Орталық Азияда Шуша декларациясы Түркі мемлекеттері ұйымы үшін маңызды стратегиялық бағыт ретінде бағаланатынын айтты. Құжат түркі мемлекеттерінің мәдени-гуманитарлық ынтымақтастықтан неғұрлым функционалды саяси және экономикалық тетіктерге өте алатынын көрсетті.
Оның айтуынша, Баку-Анкара осі Түркі әлемінің одан әрі топтасуына қуатты серпін береді. Шуша декларациясының тәжірибесі логистика, қорғаныс өнеркәсібі, технологиялық егемендік және дағдарыстарға жауап беру сияқты салаларда жалпы түркілік тетіктерді қалыптастыруға негіз бола алады.
Бурхан Сайылыр декларацияны Түркі әлемінің интеграциясы тұрғысынан маңызды стратегиялық бетбұрыс деп санайды. Ол жаһандық күштер теңгерімі өзгеріп жатқан жағдайда түркі мемлекеттері арасында тек мәдени және экономикалық емес, сонымен бірге неғұрлым тығыз саяси және стратегиялық үйлестіру қажет екенін айтты. Оның пікірінше, Шуша декларациясы болашақта ортақ қауіпсіздік пен әскери ынтымақтастық тетіктерін, сондай-ақ кеңірек институционалдық интеграцияны қалыптастыруға негіз бола алады.
Осылайша, Шуша декларациясы Әзербайжан-Түркия қатынастарының құқықтық-саяси шеңберін айқындайтын құжат қана емес, сонымен бірге Оңтүстік Кавказдағы жаңа геосаяси ахуалдың және Түркі әлемінің стратегиялық интеграциясының маңызды тіректерінің бірі болып табылады. Декларация Түркі әлемінің мәдени ынтымақтастық кезеңінен неғұрлым практикалық саяси, экономикалық және қауіпсіздік салаларындағы ынтымақтастық кезеңіне өтуінің маңызды үлгісі ретінде көрінеді.
